Er zijn momenten waarop mensen niet meer werkelijk naar elkaar kijken, maar vooral reageren op een beeld.
Dat beeld ontstaat vaak snel. Soms binnen seconden. Op basis van uiterlijk, taalgebruik, houding, achtergrond, beroep of eerdere ervaringen. Nog voordat iemand iets heeft gezegd, is er al een kader gevormd.
Dat kader noemen we een aanname.
Wanneer aannames zich vastzetten, worden het oordelen. En wanneer oordelen blijven herhalen, veranderen ze in hokjes.
Hokjes bieden overzicht. Ze vereenvoudigen de wereld. In complexe samenlevingen helpen ze mensen om snel te bepalen wat veilig voelt, wat bekend is en wat niet. Vanuit gedragskundig perspectief is dit geen bewuste keuze, maar een automatisch mechanisme. Het brein zoekt houvast, herkenning en voorspelbaarheid.
Toch heeft dit mechanisme een keerzijde.
Wanneer iemand niet past binnen een bekend patroon, ontstaat er spanning. Die spanning wordt zelden onderzocht. Vaker wordt zij opgelost door de ander kleiner te maken, te reduceren of vast te zetten in een eenvoudig label. Zo blijft het bestaande wereldbeeld intact.
Het kleiner maken van de ander hoeft niet zichtbaar of hard te zijn. Het gebeurt vaak subtiel.
- Door iemand niet serieus te nemen.
- Door nuances te negeren.
- Door herhaling van hetzelfde oordeel, ongeacht nieuwe informatie.
In gedragstermen is dit geen aanval, maar een vorm van zelfbescherming. Door de ander te begrenzen, hoeft men zichzelf niet opnieuw te positioneren.
Dit proces speelt vooral sterk in systemen: organisaties, families, zorgstructuren, onderwijs, sociale groepen. Systemen werken met rollen, verwachtingen en vaste kaders. Wie daarvan afwijkt, roept correctie op. Soms expliciet, vaker impliciet.
Wat hierbij opvalt, is dat mensen die zich helder uitdrukken, autonoom handelen of zich niet vanzelf aanpassen, sneller worden gelabeld. Niet omdat zij iets verkeerd doen, maar omdat hun aanwezigheid het bestaande evenwicht verstoort.
Het oordeel zegt in die zin vaak meer over het systeem dan over de persoon.
Vanuit een gedragskundig perspectief gezien is veroordeling zelden persoonlijk. Het is een reactie op onzekerheid, verlies van controle of de angst om zelf bevraagd te worden. Door iemand anders kleiner te houden, blijft de eigen positie onaangeroerd.
Dit mechanisme is menselijk. Het vraagt geen schuld en geen verdediging. Alleen bewustzijn.
Want zodra zichtbaar wordt hoe snel mensen elkaar reduceren tot beelden, ontstaat er ruimte. Ruimte om opnieuw te kijken. Niet om het eens te worden, maar om de ander weer als mens te zien — niet als rol, niet als etiket, niet als verhaal dat af moet zijn.
Misschien is dat wat mens zijn als levenskunst vraagt: het vermogen om de ander niet vast te zetten, ook wanneer dat eenvoudiger lijkt.
Reactie plaatsen
Reacties